Služenjem pomena u Sabornom hramu Svete Trojice u Mostaru i bacanjem cvijeća u rijeku Bunu danas su obilježene 34 godine od egzodusa srpskog naroda iz Mostara i doline Neretve, kada je stradalo 431 lice, a više od 30.000 ljudi napustilo svoje domove.
Na današnji dan zapaljen je i Saborni hram Svete Trojice u Mostaru.
Danas Srbi Mostara tuguju, boli ih i sjećaju se, ali ne mrze, poručio je starješina Sabornog hrama Svete Trojice u Mostaru, protojerej Duško Kojić, u besjedi nakon parastosa koji je u ovom hramu služen.
Kojić je podsjetio da je na današnji dan 1992. godine zapaljen Saborni hram, ali i da su porušene sve nade srpskog naroda u Mostaru, te da je to bio dan kada su Srbi prognani iz ovoga grada.
„Danas je dan kada su srca u Mostaru bila slomljena. Sa ovim porušenim i zapaljenim hramom nije porušena samo jedna građevina, nego je bio pokušaj da se poruši sve ono što su generacije sticale, radile i gradile. Porušene su uspomene na brojna krštenja, vjenčanja, sahrane, opijela i oproštaje od naših najmilijih koji su bili u ovom hramu“, rekao je protojerej Kojić.
Aljonka Dželetović, predsjednica Organizacije porodica zarobljenih i poginulih boraca i nestalih civila u Nevesinju, kaže da 34 godine nisu donijele zaborav, nego još veću snagu i želju za istinom i pravdom, koja se čeka sve ove godine.
„Ovo je jedan od najtužnijih dana za srpski narod. Sve što je bilo srpsko je izgorjelo. Saborna crkva, koja je bila jedna od najljepših na Balkanu. Nije stradala samo naša svetinja, nego i svi Srbi koji su zatečeni na lijevoj obali rijeke, koju oni nazivaju oslobađajućom. U toj njihovoj oslobađajućoj akciji ubijeno je najviše civila. Ubijene su bake koje su pronašli nepokretne. Spaljeni su Stevići, muž i žena, koji su pješke krenuli ka Nevesinju. Ubijeni, zvjerski mučeni i na kraju spaljeni. Ubijene su Sofija Antelj i njena kćerka. Ubijeni su mnogi Srbi ni krivi ni dužni“, rekla je Dželetović.
Zapitala je kakvo je to oslobađanje ako se ubijaju ljudi koji su živjeli u svojim domovima i stradali u posteljama na kojima su ležali, te istakla da joj nije jasno šta se zapravo slavi u okviru manifestacije „Lipanjske zore“.
„Šta slave ti ljudi? To što su me istjerali iz kuće, ubili mi brata i uništili dom?“, zapitala je Dželetović kroz suze i upozorila da nikome neće biti dobro dok se ne kaže istina.
Podsjetila je da je rat počeo mnogo prije 15. juna 1992. godine, navodeći kao primjer 4. april 1992. godine, kada je napadnuta kasarna u Mostaru.
„To je bio jasan znak da srpskom narodu nema mjesta u Mostaru. Nakon toga uspostavljene su straže i formirani logori smrti. Kroz logore su prošle hiljade Srba, prema podacima Centra za istraživanje rata. Mnogi od njih su ubijeni i zvjerski mučeni, a malo je žena koje nisu bile silovane više puta. Oni kažu da su lipanjski heroji oslobodili grad. Oni su htjeli da unište i zatru srpski narod na ovom prostoru“, rekla je Dželetović.
Dželetović još traži svog brata, koji je nestao u Mostaru 1992. godine, iznad kasarne Konak. Poručila je da institucije koje se bave ovim pitanjem opstruišu proces.
„Tri osobe bile su zarobljene u kasarni Konak. Njih deset krenulo je u oslobađanje i svi su poginuli. Ta trojica su ostala živa, a njih deset nije. Moj brat je zarobljen živ. Imam video-dokaz koji je predat Tužilaštvu. Remzija Smailagić godinama drži taj predmet u ladici i dokazi se ne koriste. Ne odustajemo i nikada nećemo“, rekla je Dželetović.
Ponosna je na porodice koje tragaju za svojim nestalim i istrajavaju u toj borbi. Naglasila je da se još traga za 82 osobe iz Mostara.
Kada je riječ o stradanju u naselju Buna, Dželetović kaže da je na današnji dan u tom mjestu stradalo 29 osoba, od čega 18 vojnika i 11 civila.
„Za njih šestoro još se traga. I odatle imamo fotografije koje su dostavljene Tužilaštvu, na kojima se vidi da su ljudi zarobljeni živi i da kopaju sebi jamu. Vidi se čovjek koji sahranjuje svoga brata, nakon čega i njega ubijaju i zatrpavaju na lokaciji današnjeg hotela Buna“, ispričala je Dželetović.
Nikola Perišić, predsjedavajući Kolegijuma direktora Instituta za nestala lica BiH, rekao je da je ovo tužan dan za sve Srbe iz doline Neretve, Mostara i cijele Hercegovine.
„Kada su u pitanju nestala lica srpske nacionalnosti, prema našoj evidenciji još se traga za 81 licem. Uglavnom je riječ o nemoćnim osobama, starijim licima i ženama. To su djela teških ratnih zločina. Institut ulaže velike napore u njihovom pronalasku, ali, nažalost, sve je manje relevantnih informacija koje bi mogle dovesti do pronalaska posmrtnih ostataka“, rekao je Perišić, dodajući da i dalje postoji svojevrsni zid ćutanja kada je riječ o informacijama.
Kazao je da se u narednom periodu mogu očekivati određene aktivnosti na terenu jer postoje pojedine informacije, ali da je nezahvalno govoriti o konačnim rezultatima.
„Vjerujem da će u dogledno vrijeme ovaj broj biti manji. Tokom protekle godine identifikovane su dvije osobe srpske nacionalnosti iz mostarske regije“, rekao je Perišić.
Isidora Graorac, predsjednica Republičke organizacije porodica zarobljenih i poginulih boraca i nestalih civila Republike Srpske, rekla je da u odnosu na prošlu godinu nema značajnijih pomaka, ne samo kada je riječ o Mostaru, nego i o cijeloj istočnoj Hercegovini.
„Podatak da se još traga za 82 osobe pokazuje da ovaj proces nije tekao očekivanom dinamikom i da, nažalost, još imamo veliki broj ljudi za čijom sudbinom tragamo. Porodice i mi koji ih predstavljamo apelujemo na vlasti Republike Srpske da nam pomognu da se ovaj proces pokrene sa mrtve tačke i da dođemo do novih informacija i identifikacija“, rekla je Graorčeva.
Naglasila je da je poznato da se u tri spomen-kosturnice u Republici Srpskoj, od kojih je jedna u Nevesinju, nalazi veliki broj neidentifikovanih posmrtnih ostataka.
„Dobili smo podršku da pokušamo riješiti taj problem u okviru Republike Srpske. U tom kontekstu tražimo i osnivanje kancelarije koja bi se bavila ovim pitanjem i vjerujem da ćemo u tome uspjeti. Tada ćemo moći reći da preuzimamo odgovornost i vraćamo nadležnosti koje su postojale prije 2008. godine, kada su se ovim pitanjem bavile entitetske komisije. Na to nas je natjerala činjenica da danas imamo roditelje starije od 75 godina koji, ukoliko se budu oslanjali isključivo na rad postojećih institucija, možda nikada neće dočekati odgovor o sudbini svojih najmilijih“, poručila je Graorčeva.
Mara Vučić, koja još traga za svojim sinom, kaže da je u junu 1992. godine imao 22 godine i da od tada nema nikakvih saznanja o njemu. Tek je bio odslužio vojni rok. Otišao je od kuće i od tada mu se gubi svaki trag. Nestao je na Ravnima, a ona ne zna kako se tamo našao. Kaže da postoje svjedoci, ali da niko ne želi da govori.
„Daj Bože da ga pronađem, ali ne osjećam da će se to dogoditi. Da je pronađen i sahranjen, pola ove žalosti i tuge ne bi bilo. Njegove 22 godine mladosti ništa ne može da nadoknadi, ali dao je život za Republiku Srpsku i da mi danas živimo u miru“, rekla je Vučićeva, koja danas živi sama u Nevesinju.
Ljubica Vukobradović iz Šimanovaca, čiji je otac Milenko Bošković nestao 15. juna 1992. godine, kaže da je njen otac nestao na putu od kuće koja se nalazila u naselju Hodbina. Zaustavljen je na putu i od tada se o njemu ništa ne zna.
„Bilo je raznih priča, ali nijedna nije potvrđena. Nemamo nikakve informacije. Osjećaj je grozan, pogotovo kada dođu ovi dani. Sada mu je i rođendan i sve je još teže. Moja majka je živa i ne zna istinu, a to je najgore od svega“, rekla je Vukobradovićeva.
Đurđa Zubac još traga za suprugom Milovanom Zupcem, koji je nestao 1992. godine u Mostaru i nikada nije pronađen. Objasnila je da je njen suprug nestao u Mostaru, u kafani „Jagnje“, gdje su zarobljena četvorica civila.
„Iz Mostara su odvedeni, prema dostupnim saznanjima, u selo Radišići kod Ljubuškog. Tokom ispitivanja moj suprug je ranjen u petu, a navodno je potom prebačen u bolnicu u Splitu. Tragala sam i tamo, ali nikada nije evidentiran kao pacijent. Do danas nemamo nikakvih rezultata. Molim sve ljude koji rade na ovom pitanju da nam pomognu da pronađemo njihove posmrtne ostatke i dostojno ih sahranimo. Da mi pronađemo mir i da oni pronađu mir“, poručila je Zubac.
Obilježavanju 34 godine od egzodusa srpskog naroda iz Mostara i doline Neretve prisustvovali su konzul u Konzulatu Republike Srbije u Mostaru Petar Spadijer, poslanici u Narodnoj skupštini Republike Srpske Ilija Tamindžija i Ognjen Kuljić, načelnik Opštine Nevesinje Milenko Avdalović, načelnik Opštine Istočni Mostar Božo Sjeran, predstavnici Kancelarije Vlade Republike Srpske u Mostaru i mnogi drugi.
Podsjetimo da je jun mjesec 1992.trajno urezan u sjećanje srpskog naroda iz doline Neretve kada je u nekoliko junskih dana od Čapljine do Bradine protjerano više od 30.000 Srba, zapaljena i uništena većina imovine, a više stotina lica poginulo i nestalo.
Prilikom velike vojne akcije Hrvatske vojske, HVO-a i HOS-a, kojom je komandovao general Janko Bobetko, došlo je do egzodusa i velikog stradanja Srba u dolini Neretve.
Napadi su počeli 7. juna na Domanovićima, a 14. i 15. juna vodile su se borbe u gradskoj zoni Mostara. Petnaestog juna 1992. zapaljena je i Saborna crkva Svete Trojice u Mostaru, tada najveća pravoslavna bogomolja na Balkanu. Nakon toga zapaljeni su i svi pravoslavni hramovi u dolini Neretve. Već 18. juna, većina srpskog stanovništva Mostara protjerana je iz svoga grada.
U junu mjesecu zapaljen je i porušen manastir Žitomislić, Stara crkva Presvete Bogorodice. Nakon toga u Eparhiji zahumsko-hercegovačkoj i primorskoj oštećen je i devastiran najmanje 81 objekat Srpske pravoslavne crkve. Od ovoga broja njih 24 nalazili su se na području opštine Mostar.
Prema podacima Republičkog centra za istraživanje rata, na području opštine Mostar smrtno je stradalo 526 lica srpske nacionalnosti i to 380 vojnika i 146 civila. Posmatrajući polnu strukturu radi se o 470 muškaraca i 56 žena. Pored navedenih lica, najmanje devet civila i 49 vojnika iz Mostara smrtno su stradali izvan teritorije opštine Mostar. To ukupnu brojku stradalih povećava na 584 lica.
Prema preliminarnim rezultatima istraživanja na teritoriji Mostara postojalo je deset logora i mjesta zatočenja za Srbe. Srbi iz Mostara odvođeni su i u logore u drugim opštinama te je evidentirano da su mostarski Srbi zatvarani u najmanje 28 logora i mjesta zatočenja. Ovi podaci ne obuhvataju mjesta zatočenja koja su se nalazila u privatnim objektima, gdje su Srbi zatvarani pojedinačno ili u manjim grupama.
Najzloglasnija mučilišta bila su nekadašnja vojna ambulanta, sjedište HOS-a, zatvor „Ćelovina” u Mostaru, ali i logor ”Dretelj” u Čapljini, logor u Ljubuškom, te zloglasni logor ”Lora” u Splitu.
Prema do sada obrađenim podacima, tokom rata u velikim razmjenama između zaraćenih strana evidentirano je najmanje 843 zatočenih osoba srpske nacionalnosti iz Mostara i drugih mjesta u dolini Neretve.
Kada su u pitanju sudski procesi za zločine nad Srbima u Mostaru, pred Sudom BiH vođena su dva procesa za zločine u logoru „Dretelj”. U ovim procesima pravosnažno je osuđeno šest lica. Ostali postupci vodili su se ili se trenutno vode za zločine nad Srbima u dolini Neretve i odnose se uglavnom na zločine počinjene na području opštine Konjic.
Osim uništavanja materijalnih tragova kulture, identiteta i spomeničke baštine srpski narod pretrpio je i veliku materijalnu štetu, s obzirom na to da je najveći broj objekata koji se nalazio u privatnom vlasništvu bio zapaljen, opljačkan, oštećen ili uzurpiran. Ukupna materijalna šteta nikada nije s preciznošću utvrđena.
Političke i vojne okolnosti koje su dovele do egzodusa i stradanja Srba iz doline Neretve još su nerazjašnjene.
