Ova godina po svemu sudeći ne predstavlja samo još jednu kalendarsku tačku, već potencijalni prelomni trenutak u kojem se istovremeno sudaraju svi ključni globalni procesi. Za razliku od ranijih perioda, današnji svijet više nije u fazi pojedinačnih kriza, već u fazi sistemskih koje se međusobno prepliću i pojačavaju.
- Globalni poredak ulazi u fazu duboke transformacije, obilježene sukobima velikih sila, energetskom tranzicijom, tehnološkom konkurencijom i slabljenjem postojećih međunarodnih institucija.
- U tekstu se navodi da se svijet sve više udaljava od unipolarnog sistema i kreće ka nestabilnom multipolarnom poretku u kojem dominiraju SAD, Kina i novi geopolitički blokovi poput BRIKS.
- Rat u Ukrajina predstavljen je kao primjer modernog industrijskog sukoba koji je pokazao ograničene vojne i proizvodne kapacitete Evrope.
- Autor ocjenjuje da Evropska unija prolazi kroz dugoročno slabljenje zbog energetske zavisnosti, demografskih problema i tehnološke zaostalosti u odnosu na SAD i Kinu.
- Poseban akcenat stavljen je na borbu za kontrolu energenata, rijetkih minerala, lanaca snabdijevanja i finansijskih tokova, koji postaju ključni instrumenti globalne moći u 21. vijeku.
Energetska tranzicija ubrzava geopolitičku konkurenciju, tehnološka trka mijenja vojnu ravnotežu, a ekonomsko raslojavanje slabi postojeće institucije globalnog upravljanja. SAD i Kina zajedno čine oko 42 odsto globalnog BDP-a, ali suština nije u procentima nego u podjeli globalne moći. Jedan dio sistema zasniva se na finansijskoj i vojnoj hegemoniji, dok drugi dio počiva na industrijskoj proizvodnji, infrastrukturi i kontroli fizičkih lanaca snabdijevanja. Evropa u tom kontekstu gubi bitku, jer ostaje bez ekonomskog i tehnološkog uticaja u odnosu na dva globalna pola.
RASPAD SISTEMA
U takvom ambijentu 2026. godina se pojavljuje kao potencijalna tačka u kojoj postaje jasno da li svijet ulazi u stabilan multipolarni poredak ili u dugotrajnu fazu kontrolisane nestabilnosti. Postojeći unipolarni sistem ne nestaje naglo, već postepeno gubi kapacitet upravljanja globalnim procesima. To se najjasnije vidi u regionalnim ratovima koji se sve više povezuju u širi sistem konkurencije velikih sila.
Rat u Ukrajini postaje primjer modernog industrijskog rata u kojem su proizvodni kapaciteti važniji od taktičke superiornosti. Podaci pokazuju da je u pojedinim fazama sukoba potrošnja artiljerijske municije premašivala proizvodne kapacitete većine evropskih država, što otkriva duboku strukturnu slabost evropske odbrambene industrije.
Prema procjenama više zapadnih analitičkih centara, evropska proizvodnja artiljerijske municije u početnim fazama rata nije mogla da prati ni približno tempo potrošnje na ukrajinskom frontu, što je ogolilo zavisnost Evrope od američke vojne industrije i ograničene kapacitete za dugotrajni rat visokog intenziteta.
Ovaj sukob je prvi put nakon hladnog rata jasno pokazao da veliki dio Evrope više nema industrijski kapacitet za dugotrajan konvencionalni rat visokog intenziteta. Istovremeno, rat se više ne vodi samo na terenu, već i u digitalnom prostoru, kroz satelitsko izviđanje, sajber operacije i kontrolu informacionih tokova.
A kako bi uopšte mogao na kraju završiti ovaj sukob na istoku Evrope? Prvi scenario podrazumijeva dugotrajan rat iscrpljivanja koji bi doveo do postepene militarizacije Evrope i trajnog rasta vojnih budžeta. Drugi scenario znači zamrzavanje konflikta i formiranje nove linije podjele u Evropi koja bi trajala decenijama, bez formalnog mirovnog rješenja. Treći scenario bio bi kontrolisani pregovarački proces koji bi formalizovao postojeće stanje, ali bez rješavanja uzroka konflikta, čime bi se samo odložila nova faza nestabilnosti.
BLISKI ISTOK
Bliski istok i dalje ostaje jedan od najkompleksnijih geopolitičkih prostora u svijetu. Ono što ga izdvaja nije samo broj kriza, već njihova međusobna povezanost i ciklična priroda nestabilnosti.
Region kontroliše oko 48 odsto globalnih rezervi nafte i oko 40 odsto gasa, ali istovremeno je prostor u kojem se prepliću uticaji SAD, Kine, Rusije i regionalnih sila. I u narednom periodu može se očekivati da Bliski istok ostane zona kontrolisanog haosa u kojoj nijedna sila ne može uspostaviti potpunu dominaciju.
GLOBALNA MOĆ
Savremeni geopolitički poredak sve manje određuje klasični vojni balans, a sve više struktura globalnog finansijskog sistema. Dominacija američkog dolara kao rezervne valute i dalje je ključni instrument američke moći, ali rast javnog duga SAD, koji je prešao istorijske nivoe, postaje dugoročni rizik stabilnosti, kako američkog, tako i globalnog sistema. Američki javni dug premašio je 39 biliona dolara, što je nivo bez presedana u modernoj ekonomskoj istoriji i otvara pitanje održivosti globalnog finansijskog poretka zasnovanog na dolaru.
Američki dug više nije samo unutrašnji ekonomski problem, već potencijalna tačka globalne nestabilnosti, jer je međunarodni sistem decenijama građen na pretpostavci o stabilnosti američkih finansija.
Kamatne stope, koje centralne banke koriste za kontrolu inflacije, sve više dobijaju geopolitičku dimenziju, jer direktno utiču na tokove kapitala, valute i sposobnost država da finansiraju razvoj i ratove. U tom kontekstu, Federalne rezerve i druge centralne banke više nisu samo monetarne institucije, već ključni akteri globalnog kriznog upravljanja.
Ova finansijska arhitektura predstavlja skrivenu kičmu globalne moći, jer se iza vojnih konflikata i industrijske konkurencije nalazi sistem duga, likvidnosti i kontrole valutnih tokova.
SUDBINA EVROPE
Kada je u pitanju Evropska unija, ona ulazi u fazu strukturnog slabljenja koja više nije ciklična kriza, već dugoročni proces gubitka globalne moći. Pad učešća EU u svjetskom BDP-u sa oko 25 odsto početkom 21. vijeka na oko 15 odsto danas nije samo statistički pad, već promjena globalne hijerarhije u kojoj Evropa sve više gubi status ravnopravnog pola moći i postaje zavisni geoekonomski prostor. Taj pad nije rezultat jednog faktora, već tri paralelna procesa. Prvi je energetska zavisnost, koja je nakon prekida stabilnih tokova jeftinog ruskog gasa dovela do trajno viših troškova proizvodnje u ključnim industrijama.
Drugi je demografski pad, jer EU ulazi u fazu starenja stanovništva u kojoj se smanjuje udio radno sposobnih, dok rastu pritisci na penzione i zdravstvene sisteme. Treći je tehnološka zavisnost, jer ključni segmenti digitalne infrastrukture, od poluprovodnika do vještačke inteligencije, sve više zavise od američkih i azijskih lanaca snabdijevanja. Evropa je tako ušla u paradoks: regulatorno najuređeniji prostor, ali bez samostalne tehnološke i industrijske strategije.
KRAH NjEMAČKE
Njemačka, kao centralni ekonomski stub Evropske unije, ulazi u fazu u kojoj se dovodi u pitanje sam temelj njenog poslijeratnog modela. Taj model je počivao na tri stuba: jeftinom energentskom uvozu, izvozno orijentisanoj industriji i visokoj tehnološkoj konkurentnosti. Sva tri stuba su danas pod pritiskom. Energetski troškovi su strukturno viši nego prije krize, što slabi konkurentnost industrije.
Njemačka industrijska proizvodnja u pojedinim segmentima i dalje je ispod nivoa iz perioda prije energetske krize, dok sve više kompanija razmatra premještanje proizvodnje u SAD ili Aziju zbog nižih troškova i povoljnijeg investicionog okruženja. Istovremeno, globalna konkurencija u automobilskoj industriji, posebno u električnim vozilima, pomjera centar inovacija iz Evrope ka Kini i SAD.
Po prvi put nakon više decenija Njemačka više ne djeluje kao nesporni industrijski motor Evrope, već kao ekonomija koja upravlja sopstvenim usporavanjem. Posebno važan faktor je promjena globalne potražnje. Dok je Njemačka bila okrenuta evropskom i transatlantskom tržištu, danas rast dolazi iz Azije, Indo-Pacifika i globalnog juga. To znači da njemački model više nije u skladu sa globalnom dinamikom.
Politički, ova transformacija praćena je rastućom fragmentacijom partijskog sistema, što ukazuje na eroziju konsenzusa koji je bio temelj stabilnosti poslije Drugog svjetskog rata. To je ne samo ekonomska, već i društvena promjena.
BALKAN I BLOKOVI
Balkan, ekonomski zavisan od Evropske unije, ostaje klasičan primjer geopolitičkog prostora u kojem se preklapaju različiti sistemi uticaja. Region je ekonomski vezan za EU, bezbjednosno za NATO, dok istovremeno sve više prihvata investicione i infrastrukturne tokove iz Kine. Ovi prostori će i dalje funkcionisati kao zona trajnih političkih i bezbjednosnih promjena, gdje se ravnoteža ne zasniva na fiksnim strukturama, već na upravljanju suprotstavljenim uticajima.
Posebno je važno da se geopolitička konkurencija sve manje vodi vojno, a sve više kroz ekonomiju, infrastrukturu i energetiku, što Balkan čini osjetljivim čvorom evropske bezbjednosne arhitekture. U dugoročnom smislu, pozicija regiona zavisi od sposobnosti upravljanja preklapajućim sistemima uticaja, a ne izbora jednog bloka.
BRIKS I ZAPAD
U okviru širih procesa redefinisanja globalnog poretka, sve značajniju ulogu dobija BRIKS, koji se iz ekonomske platforme transformiše u političko-strateški okvir država koje nastoje da smanje zavisnost od zapadnih institucija. Posebno je važno da BRIKS više ne okuplja samo države u usponu, već i zemlje koje nastoje da redukuju zavisnost od dolara i zapadnog finansijskog sistema.
Iako postoje unutrašnje razlike, zajednički imenitelj je težnja ka većoj finansijskoj autonomiji i redefinisanju uloge dolara u globalnim tokovima. Istovremeno, širenje formata pokazuje institucionalizaciju globalnog juga kao novog geopolitičkog pola.
DVA LjUTA NEPRIJATELjA
Unutar globalne transformacije sve izraženiji postaje i sukob između globalističkih i suverenističkih koncepata. On se više ne vodi kao teorijska rasprava, već kao konkretna političko-ekonomska borba koja utiče na izbore u EU, SAD i drugim centrima moći. Rast suverenističkih opcija povezan je sa energetskom krizom, inflacijom i migracijama, što direktno utiče na stabilnost vlada. Istovremeno, monetarna i fiskalna politika postaju glavno polje sukoba. Dok globalistički pristup insistira na integraciji, suverenistički modeli traže kontrolu nad budžetima, granicama i ekonomskim politikama.
NOVA MAPA
Iz svega navedenog vidi se da globalni sistem koji nastaje nije klasični multipolarni poredak, već dinamična i nestabilna mreža centara moći koji se preklapaju i privremeno interesno približavaju.
Sjevernoatlantski blok ostaje vojno najjači, ali politički sve heterogeniji. Kina gradi paralelni ekonomski sistem, Rusija zadržava energetsku ulogu, Indija postaje balanser, a Afrika i Latinska Amerika dobijaju sve veću težinu. Stabilnost više nije stanje, već privremeni balans unutar trajne nestabilnosti.
ZAKLjUČAK
Ova godina stoga ne označava kraj procesa, već trenutak u kojem postaje jasno da je globalni poredak već duboko transformisan, ali bez konačnog oblika. U takvom okviru, on više ne upravlja stabilnošću, već nestabilnošću.
Snaga država sve manje zavisi od teritorije, a sve više od kontrole lanaca snabdijevanja, podataka i energije. Finansijska moć postaje osnovna infrastruktura politike. Svijet ulazi u fazu u kojoj kontrola postepeno zamjenjuje klasični poredak, a ravnoteža sila postaje instrument upravljanja haosom. U tom smislu, 2026. godina ne predstavlja prelom u smislu kraja sistema, već kristalizaciju nove realnosti u kojoj je nestabilnost postala strukturna pojava.
Ratovi budućnosti
Svijet postepeno ulazi u novu eru globalnog nadmetanja u kojoj energenti, rijetki minerali i kritični resursi postaju jednako važni kao vojna moć. Kontrola nafte, gasa, litijuma, nikla, kobalta, grafita, uranijuma i poluprovodnika postalo je strateško pitanje opstanka država u globalnoj trci. Prema nekim procjenama stručnjaka globalna potražnja za kritičnim mineralima bi do 2040. mogla porasti između 300 i 600 odsto. Kina danas kontroliše dominantan dio globalnih kapaciteta za preradu rijetkih minerala i pojedinih strateških sirovina, što joj daje snažan geoekonomski instrument u tehnološkoj i industrijskoj konkurenciji sa Zapadom. To znači da se u 21. vijeku ne vodi samo borba za resurse, već i za kontrolu nad “uskim grlima” globalne ekonomije, ali i trgovinskim rutama. Glas Srpske
