Dok se zemljama zapadnog Balkana godinama poručuje da je članstvo u Evropskoj uniji put ka stabilnosti i prosperitetu, bivši grčki ministar finansija i ekonomista Janis Varufakis iz Beograda je uputio drugačije upozorenje: koristite prednosti evropskog tržišta, ali dobro razmislite prije nego što se odreknete instrumenata kojima možete upravljati sopstvenom ekonomijom.
Budite što bliže ulaznim vratima, ali ne ulazite, poručio je Varufakis, otvarajući pitanje koje prevazilazi raspravu o evru. Koliko mala država dobija uključivanjem u velike ekonomske sisteme, a koliko gubi kada dio svojih odluka prepusti zajedničkim institucijama?
Njegova poruka nije poziv na izolaciju od Evrope, već preispitivanje cijene integracija. Za ekonomije koje zavise od izvoza, stranih investicija i kretanja na velikim tržištima, pristup Evropskoj uniji donosi značajne prednosti. Ali, prema Varufakisovom tumačenju, ekonomska povezanost ne mora nužno da znači i odricanje od svih instrumenata samostalnog razvoja.
CIJENA EVRA
Uvođenje zajedničke valute smanjuje troškove konverzije, uklanja valutni rizik u transakcijama unutar evrozone i olakšava poslovanje kompanijama koje trguju na njenom tržištu. Za male, otvorene ekonomije to može biti značajna prednost.
Druga strana je gubitak samostalne monetarne politike. Država koja ima sopstvenu valutu i odgovarajući monetarni okvir može, u određenim granicama, da reaguje na ekonomske potrese promjenama kamatnih stopa, upravljanjem likvidnošću i kursom. Članice evrozone tu mogućnost nemaju u istoj mjeri, jer monetarnu politiku vodi Evropska centralna banka za cijelu valutnu uniju.
Problem je u tome što različite ekonomije nemaju uvijek iste potrebe. Mjera koja odgovara Njemačkoj ne mora biti najbolja za Grčku, kao što politika prikladna za snažnu industrijsku ekonomiju ne mora jednako djelovati u manjoj i slabije razvijenoj zemlji.
Ipak, sopstvena valuta sama po sebi nije garancija ekonomske slobode. Inflacija, nestabilan kurs, spoljni dug i slabo povjerenje investitora mogu ozbiljno ograničiti prostor za manevrisanje. Zato pitanje nije samo ko kontroliše valutu, već i da li država ima privredu sposobnu da tu slobodu pretvori u razvoj.
EVROPSKO TRŽIŠTE
Za zemlje regiona evropsko tržište ostaje jedno od ključnih ekonomskih uporišta. Međutim, približavanje Evropskoj uniji i uvođenje evra nisu isto. To su različiti procesi, sa različitim uslovima i posljedicama.
BiH već ima konvertibilnu marku, čiji je kurs fiksno vezan za evro u okviru valutnog odbora. Takav sistem ograničava mogućnost samostalnog vođenja monetarne politike, pa se Varufakisova kritika evrozone ne može neposredno prenijeti na BiH kao da ona ima fleksibilan kurs i potpunu monetarnu samostalnost.
Za Republiku Srpsku suština je u tome kako iskoristiti evropsko tržište, a istovremeno jačati domaće proizvodne kapacitete, produktivnost i investicije. Mala ekonomija ne može određivati svjetske cijene energenata niti pravila velikih tržišta, ali može raditi na tome da njena privreda bude manje ranjiva na spoljne potrese.
Zato se rasprava o evropskom putu ne bi trebalo svesti samo na političke rokove i ispunjavanje uslova. Važno je i šta domaća privreda može da ponudi, koliko se ulaže u proizvodnju i koliko je rast zasnovan na stvarnoj konkurentnosti, a ne samo na potrošnji i uvozu.
PREDNOST DOLARA
Varufakis je evropsku monetarnu dilemu smjestio u širi kontekst svjetske ekonomije, u kojoj Sjedinjene Američke Države imaju posebnu prednost zahvaljujući međunarodnoj ulozi dolara.
SAD mogu da privlače kapital iz cijelog svijeta i da se zadužuju u sopstvenoj valuti. Dolar je važna rezervna valuta, sredstvo međunarodne trgovine i oslonac velikog dijela globalnog finansijskog sistema. To Vašingtonu daje prednosti koje većina drugih država nema.
Varufakis taj mehanizam objašnjava i kroz kretanje novca od trgovine ka finansijskim tržištima. Dolari zarađeni prodajom robe mogu se vratiti u američki sistem kroz kupovinu državnih obveznica, akcija i druge imovine. Tako SAD privlače kapital iako imaju velike spoljnotrgovinske i budžetske deficite.
U svojoj knjizi “Globalni Minotaur” Varufakis razvija tezu da je sposobnost privlačenja svjetskih finansijskih viškova jedan od temelja američke moći. To, međutim, ne znači da su SAD imune na rizike zaduživanja, rast kamata ili slabljenje povjerenja investitora. Prednost dolara jeste velika, ali nije neograničena.
EVROPSKA ZAMKA
Upravo tu Varufakis vidi slabost Evrope. Prema njegovoj ocjeni, evropske ekonomije su posljednjih decenija oslabile dio proizvodne baze, dok je politika štednje nakon finansijske krize dodatno ograničila investicije i privredni oporavak pojedinih zemalja.
– Evropa je kao zec uletjela u američku zamku – ocijenio je.
Posebno je kritikovao insistiranje na budžetskoj disciplini tokom grčke dužničke krize, smatrajući da je takva politika produbila ekonomske probleme umjesto da stvori uslove za oporavak.
Na drugoj strani je Kina, koja je decenijama ulagala u industriju, infrastrukturu, energetiku i tehnologiju, od proizvodne baze zapadnih kompanija postala je njihov ozbiljan konkurent, posebno u sektorima električnih vozila, baterija i solarne opreme.
KINESKI IZAZOV
Kineski uspon pokazuje koliko su proizvodni kapaciteti važni za dugoročnu ekonomsku moć. Niže cijene same po sebi ne objašnjavaju konkurentnost kineskih kompanija. Značajni su i obim proizvodnje, razvoj tehnologije, infrastruktura i povezanost dobavljača.
Varufakis je skeptičan i prema ideji da povećana vojna potrošnja može sama po sebi postati novi motor evropske privrede. Odbrambena ulaganja mogu podstaći proizvodnju i tehnološki razvoj, ali ne mogu zamijeniti široku industrijsku strategiju. Ključno je da li će nove investicije povećati produktivnost i dugoročnu konkurentnost evropske privrede.
Za male ekonomije to je važna lekcija: nije dovoljno biti dio velikog tržišta ako domaća proizvodnja ne može da se izbori za svoje mjesto na njemu.
GRČKA OPOMENA
Varufakisov skepticizam prema evru nije zasnovan samo na teoriji. Kao grčki ministar finansija 2015. godine učestvovao je u pregovorima sa evropskim institucijama tokom jedne od najtežih faza grčke dužničke krize. Prema njegovom svjedočenju, Grčkoj je prijetilo da ostane bez novca, dok su predložene mjere štednje dodatno opterećivale privredu.
– Mi u Grčkoj smo šampioni štednje – rekao je, opisujući posljedice politike koja je, po njegovom mišljenju, gušila i preostale zdrave dijelove ekonomije.
Varufakis je grčko iskustvo opisao i u knjizi “Odrasli u sobi”. Za njega je ta kriza pokazala koliko je teško državi da odgovori na dubok ekonomski poremećaj kada nema kontrolu nad sopstvenom valutom i kada su joj mogućnosti ekonomske politike ograničene.
To je njegov najsnažniji argument protiv nekritičkog prihvatanja monetarne integracije. Ipak, grčko iskustvo ne znači da bi svaka zemlja koja uvede evro nužno prošla istim putem. Ishod zavisi i od strukture privrede, zaduženosti, institucija i načina vođenja ekonomske politike.
MOĆ PLATFORMI
Varufakis smatra da se ekonomska moć danas sve više koncentriše i u digitalnim platformama. U knjizi “Tehnofeudalizam: Šta je ubilo kapitalizam?” tvrdi da kompanije koje kontrolišu digitalnu infrastrukturu, podatke i algoritme dobijaju uticaj koji prevazilazi tradicionalne oblike tržišne moći.
Kompanije poput “Amazona”, “Gugla”, “Majkrosofta” i “Epla” ne prodaju samo proizvode i usluge, već upravljaju platformama od kojih zavise drugi privredni subjekti. Prema Varufakisovoj analizi, ko kontroliše platformu, u velikoj mjeri može da određuje pravila poslovanja na njoj.
Govoreći o Donaldu Trampu, Varufakis je carine, pritisak na saveznike i promjene trgovinske politike predstavio kao dio šireg nastojanja SAD da očuvaju položaj u svjetskom poretku koji se mijenja.
IZBOR MALIH
Amerika ima dolar i snažno finansijsko tržište. Kina ima ogromne proizvodne kapacitete i sve veću tehnološku snagu. Evropa pokušava da očuva industriju, finansijski uticaj i političku ulogu. Između tih centara nalaze se male ekonomije koje ne mogu diktirati globalna pravila, ali mogu da biraju kako će se prema njima postaviti.
Za zemlje zapadnog Balkana to ne znači da treba da odustanu od evropskog puta. Naprotiv, blizina evropskog tržišta, investicije i ekonomska saradnja ostaju važne razvojne prednosti. Ali same po sebi ne garantuju rast ako domaća privreda ne postane produktivnija i konkurentnija.
Za BiH i Republiku Srpsku zato je ključno da evropske integracije prate jačanje proizvodnje, ulaganje u nove tehnologije i otvaranje radnih mjesta koja stvaraju dodatnu vrijednost. Mala ekonomija ne može izbjeći zavisnost od velikih tržišta, ali može nastojati da ne zavisi samo od uvoza, tuđeg kapitala i odluka koje se donose izvan njenih granica.
Suština Varufakisove poruke nije u tome da je Evropa nepoželjna, već da se svaka integracija mora posmatrati i kroz koristi i kroz cijenu. Koliko tržišta se otvara? Koliko prostora za sopstvenu ekonomsku politiku ostaje? I da li država ima dovoljno snažnu privredu da prednosti integracija pretvori u dugoročni razvoj?
Evropi treba biti blizu, sa njom trgovati, sarađivati i koristiti prednosti njenog tržišta. Ali prije nego što se napravi svaki naredni korak, potrebno je znati šta se njime dobija, a čega se odriče. Jer, kako glasi Varufakisova poruka – “Budite što bliže ulaznim vratima, ali ne ulazite”.
Monetarna politika
Poljska, Češka i Mađarska pripadaju Evropskoj uniji, ali i dalje koriste nacionalne valute. Njihov primjer pokazuje da članstvo u evropskom bloku i uvođenje evra nisu isti korak. Poljska je zadržala zlot, Češka krunu, a Mađarska forintu. Tako nisu izgubile sve mogućnosti vođenja sopstvene monetarne politike, ali istovremeno snose i rizike promjena kursa u trgovini sa zemljama evrozone. To, međutim, ne znači da su se trajno odrekle evra. Prema pravilima EU, države članice koje nemaju posebno izuzeće obavezne su da uvedu zajedničku valutu kada ispune propisane uslove. Danska je izuzetak, jer je ugovorila pravo da zadrži sopstvenu valutu.
