NOVI SAD – Centralna svečanost obilježavanja dva vijeka Matice srpske, najstarije srpske književne, kulturne i naučne institucije, biće održana večeras u 20 časova u Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu. Na akademiji će, pored bogatog muzičko-dramskog programa, govoriti najviši srpski državni i crkveni predstavnici.
Pozdravnu riječ prisutnima uputiće Dragan Stanić, predsjednik Matice srpske, a na akademiji su kao govornici najavljeni i Porfirije, patrijarh srpski, te Miloš Vučević, savjetnik predsjednika Republike Srbije za regionalna pitanja.
“Matica srpska, najstarije srpsko književno, naučno i kulturno društvo, osnovana je 4. (po starom), odnosno 16. februara (po novom kalendaru) 1826. godine u Pešti. Osnivanju ustanove prethodilo je 1824. godine pokretanje Serbske letopisi (od 1873. naziva se Letopis Matice srpske), književno-naučnog časopisa koji je Georgije Magarašević, njegov osnivač i profesor Gimnazije u Novom Sadu, opisao sledećim rečima: ‘Sve što se god Slavenskog naroda ot Adriatskog do Ledenog, i ot Baltiskog do Crnog mora voobšče; a osobito što se nas Serbalja tiče i to u književnom prizreniju; sve je to predmet Serbske letopisi.'”, podsjeća Stanić u autorskom tekstu koji je napisan povodom jubileja i objavljen uoči centralne proslave u srpskim medijima.
Već poslije nekoliko častica ovog časopisa, dodaje Stanić, pokazalo se da je ovakva publikacija i te kako potrebna srpskom intelektualnom građanstvu, ali je postalo jasno i to da Letopis ima potrebu za nekim oblikom institucionalne zaštite.
“Tu zaštitu je stekao kad se, na temelju zajedničkih zamisli, jedna grupa preduzimljivih peštanskih trgovaca udružila s jednim pesnikom i advokatom: trgovci su bili Josif Milovuk (rodom iz Srema), Gavrilo Božitovac (iz Pešte), Jovan Demetrović (iz Dalmacije), Petar Rajić i Georgije Stanković (iz Banata), Andrija Rozmirović (iz Sremskih Karlovaca), a jedini intelektualac i književnik među osnivačima bio je Jovan Hadžić (u književnosti poznat kao Miloš Svetić, rodom iz Sombora)”, navodi Stanić.
U osnivačkom dokumentu, podvlači Stanić, zapisano je da “mi, dole podpisani dobrovoljno se slažemo i ustanovljavamo jedno Družstvo, kao jedno telo, koje ravnim i jednim jedinim dahom za polzu i slavu narodnu diše”, da “povod k zavedeniju ovog Družstva jest jedina ljubov i revnost k obštemu blagu; a namerenije jest rasprostranenije knjižestva i prosveščenija naroda Srbskog, to jest da se Knjige Srbske rukopisne na svet izdaju i rasprostranjavaju, i to sad, i otsad, bez prestanka, za svagda.”
“Iste 1826. godine osnivačima se pridružio i srpski knez Miloš Obrenović: on je uplatio predviđenu članarinu za svog brata Jevrema, ali je zato za sebe uplatio petostruki iznos. Tako se već 1826. godine pojavio ne samo osnivač ustanove, nego i njen prvi veći dobrotvor. Dvadesetak godina kasnije i predstavnici drugih dvaju srpskih vladarskih kuća su se takođe pridružili Matici srpskoj: 1845. godine pristupili su tadašnji knez srpski Aleksandar Karađorđević, kao i vladika crnogorski Petar II Petrović Njegoš”, ističe Stanić. On skreće pažnju da je Njegoš i prije učlanjenja u Maticu srpsku bio saradnik Letopisa 1837-1838. godine, a tome je, kako Stanić kaže, 1834. godine prethodio kritički prikaz Njegoševe knjige “Pustinjak cetinjski” iz pera sekretara ustanove Teodora Pavlovića.
“Ulaskom predstavnika svih triju srpskih vladarskih kuća u Maticu srpsku samo je dokazana sabornost kao jedno od osnovnih načela po kojima Matica srpska postoji. Ta sabornost podrazumeva da u Maticu ulaze ljudi različitih političkih, ideoloških i dinastičkih opredeljenja, različitih vrsta kreativnosti, kako onih koji proizvode intelektualna i kulturna dobra, tako i onih koji proizvode materijalna i finansijska dobra, različitih narodnosti, veroispovesti, pogleda na svet, ali je svima njima zajednička potreba da iskazuju poštovanje za kulturne vrednosti i za konstituisanje srpske kulture kao razvijenog, bogatog sistema delatnosti”, navodi Stanić. Predsjednik Matice srpske, svakako, govori i kakva je situacija danas.
“Danas, dva veka od svog osnivanja, Matica srpska i dalje neguje ideale koji podrazumevaju onakvu sabornost kakva je demonstrirana već u prvih dvadesetak godina postojanja ustanove. Jedino s takvim zajedništvom, koje bi uspešno objedinjavalo veoma različite ljude i stvaraoce, mogu se obavljati oni složeni poslovi koje je Matica srpska uvela u svoj program rada”, otkriva Stanić.
Kako je pojasnio, riječ je o mnogobrojnim oblicima djelatnosti, od kojih su najvažniji: briga o srpskom standardnom jeziku (s publikacijama kao što su: Pravopis srpskoga jezika; Rečnik srpskoga jezika; Normativna gramatika srpskoga jezika), enciklopedijske publikacije (Srpski biografski rečnik; Srpska enciklopedija – zajedno sa SANU i Zavodom za udžbenik; Leksikon pisaca Jugoslavije; Leksikon pisaca srpske književnosti; Srpski šahovski leksikon), leksikografske publikacije (Rečnik srpskih govora Vojvodine; Rečnik bačkih Bunjevaca), kartografske publikacije (Atlas naselja Vojvodine: Srem, Banat, Bačka), čitav niz naučnih monografija, zbornika radova, fototipskih izdanja i slično.
“Ogromna je važnost Matičinih naučnih časopisa (devet takvih publikacija), kao i desetak povremenih publikacija. Sve u svemu, Matica srpska je jedan ogroman, neiscrpan kreativni potencijal i otvoreni pogon različitih istraživačkih mogućnosti. Takva, otvorena i dinamična, radna i kreativna Matica ne mora brinuti za svoju budućnost, ali bi o njenoj budućnosti trebalo da brine celokupna društvena, a pogotovo kulturna i naučna zajednica: Matica srpska obavlja mnoštvo izuzetno korisnih društvenih funkcija, pa zato imamo sve razloge da slavimo njenih dvesta godina trajanja i upornog rada”, jasan je Stanić uoči večerašnjeg obilježavanja jubileja. Povodom 200. godišnjice Matice srpske važno je podsjetiti da se njeno sjedište nalazilo u Pešti do 1864. godine, kada je preseljena u Novi Sad. U današnjem sjedištu, zadužbini Marije Trandafil iz 1912. godine, u Ulici Matice srpske 1 u Novom Sadu, Matica srpska se nalazi od 1927. godine
Matica srpska podsticala je i druge narode da vode računa o svojim kulturama.
Najstarija je među slovenskim maticama, a po ugledu na nju nastale su: matica češka, ilirska, dalmatinska, slovenska, lužičko-srpska, galičko-ruska. Zbog nje su narodi u svoj rječnik uvodili riječ – matica. Za dva vijeka trajanja uspjela je da prikupi i sačuva čak četiri miliona knjiga, dvanaest hiljada slika, crteža i skulptura, ali i od zaborava otrgne šezdeset hiljada pisama.
Proslava velikog jubileja srpske kulture počela je i prije večerašnje akademije.
U Sremskim Karlovcima održana je dvodnevna manifestacija “Dani Matice srpske”, koja je obuhvatala naučne tribine posvećene istoriji i značaju ove institucije, a proslava jubileja, kako je najavljeno iz Matice, trajaće cijelu tekuću godinu.
Tako će već 24. februara biti održana svečana sjednica Matice srpske, a u maju okupljanje svih slovenskih matica. U novembru će biti veliki naučni skup multidisciplinarnog karaktera gdje se očekuju naučnici iz velikog broja evropskih država, a Matica srpska priprema i značajne knjige kao što su o istoriji Karlovačke mitropolije ili knjiga Jelene Veselinov o zadužbinarima i zadužbini Matice srpske. Takođe, pripremaju se i izložbe i zbornici radova.
O saradnji ove institucije sa Republikom Srpskom, povodom jubileja govorio je Milan Micić, generalni sekretar Matice srpske. On ističe da postoji Društvo članova Matice srpske u Banjaluci, te najavljuje da Matica planira više događaja povodom obilježavanja svoje dvjestogodišnjice i u Republici Srpskoj. Micić je napomenuo da Matica srpska ima potpisane protokole i razvijenu saradnju sa pojedinim ovdašnjim opštinama, kao što su svih šest hercegovačkih opština, a tu je i odlična saradnja sa gradom Teslić, te opštinama Lopare, Ugljevik i Sokolac.
“Počinjemo da razvijamo saradnju sa opštinom Brod, planiramo uspostavljanje protokola saradnje sa Palama i celim Istočnim Sarajevom. Takođe, imamo saradnju i sa srpskim udruženjima koja postoje u Brčkom, kao i sa Glamočom i srpskim življem u Federaciji Bosne i Hercegovine”, rekao je Micić.
Prema njegovim riječima, Matica djeluje kroz svoje različite programe svuda tamo gdje postoji interesovanje za saradnju.
“Takođe, i ljudi iz Republike Srpske dolaze u Maticu srpsku, prikazuju ono što imaju na polju kulture. Tako da sve što se u tim opštinama desi, a što je kvalitetno i nacionalno značajno, prikazujemo u Matici srpskoj”, istakao je Micić, zaključujući da je riječ o dvosmjernoj saradnji, jer nije samo Matica srpska prisutna u Republici Srpskoj, već se i sve tekovine i kulturno nasljeđe srpskog naroda iz Republike Srpske predstavljaju u ovoj instituciji.
